Jan Matzeliger, uitvinder van de zwikmachine

Dit tijdschrift artikel hangt in mijn schoenwinkel als wetenswaardigheid en eerbetoon aan de uitvinder van de zwikmachine:

Jan Ernst Matzeliger, wie was hij?

Jan Ernst Matzeliger was een schoenmaker die niet bij zijn leest bleef, maar door zijn uitvinding van de zwikmachine een beroemde Surinamer werd.
Hij werd op 15 september 1852 geboren aan de Cottica, als zoon van de blanke planter Matzeliger en de slavin Aletta. Met een slavin als moeder en het feit dat slaven geen schoenen mochten dragen, is het des te opmerkelijker dat Jan Ernst een revolutionaire uitvinding in de schoenen-branche op zijn naam heeft gezet.

Als jongen was hij al erg handig. Hij vertrok naar Amerika toen hij 19 was en vond werk in een schoenenfabriek te Lynn, Massaschussets. In het tijdperk der ontdekkingen was er alle ruimte voor Matzeligers aangeboren talent voor technische vernuftigheden. Hij ontwierp, eerst van hout en later van metaal, een machine om te kunnen zwikken. De meeste schoendelen konden al machinaal vervaardigd worden. Maar het bevestigen van de schacht aan de binnenzool, het zogenaamde ‘zwikken’ werd nog steeds handmatig gedaan. De fabriek had heel wat zwikkers in dienst om de rest van het productieproces van de schoenen bij te kunnen houden.
In 1885 gelukte het Matzeliger om een werkend prototype van de zwikmachine te maken. Hij vond twee financiers en richtte met hen de Consolidated Lasting Machine Company op.

De "Lasting Machine", oftewel zwikmachine, kon per dag 700 paar schoenen afleveren, een zwikker kon er slechts 10 maken. Voor zijn octrooi kreeg Matzeliger aandelen in de maatschappij.
Hij genoot er echter niet lang van. Op 24 augustus 1889 stierf hij op bijna zevenendertigjarige leeftijd aan tuberculose. De aandelen liet hij na aan de North Congregational Church, waar hij lid van was en die er later een forse hypotheekschuld geheel mee kon aflossen. In de kerk hangt zijn portret en in Lynn staat een standbeeld van Matzeliger.
In 1901 kreeg hij postuum een gouden medaille en een diploma uitgereikt. Enkele jaren geleden verscheen in Amerika een postzegel met zijn beeltenis.
biografische gegevens ontleend aan

Zwikken is niet voor iedereen een bekende term.
Het is het proces van het vormgeven en passend maken van het bovenste gedeelte van de schoen (zonder zool) aan de leest, totdat een nauwsluitende vorm bereikt is.
De klemmen van de zwikmachine trekken het lager gedeelte van de rand naar beneden over de leest. Dit wordt dan vastgemaakt aan de onderkant van de binnenzool met behulp van lijm of kleine spijkertjes. De binnenzool kan zowel zacht en soepel zijn of zo hard als staal, dat hangt af van de gewenste flexibiliteit van het schoeisel. Later wordt de loopzool op de binnenzool bevestigd.

het zwikproces

het resultaat

Gedicht van Michael Slory:

Over Matzeliger z’n schoenmachine

De blijdschap omdat ik die schoen aan heb, Matzeliger,
doet je langer in mijn gedachten zijn.
Want vaak krijg ik de angst te pakken
wanneer ik langs de graspollen loop.

Waar oude spijkers of blikken mij verwonden zouden,
of waar iets stinkends?…
Hij heeft mij ervoor behoed,
dat die stank niet aan mijn voeten kwam!

Dan zeg ik: Matzeliger, ik moet een voorzanger zijn
die vol emotie begint te zingen
een lied van zegen op jouw naam.

Het standbeeld voor wat je deed,
in mij moet het als een brug blijven staan, voor mijn Suriname,
om steeds jouw aandeel te herdenken,
in een donkere tijd van armoe.

(vert. M. Berchem)